گنبدنما
گنبدنما | |
---|---|
![]() | |
کاربرد | |
معنای اصطلاحی | محل یا مژدگانی که در محل مشاهده گنبد یک زیارتگاه برای اولین مرتبه گرفته میشود |
قدمت کاربرد | معاصر |
پراهمیت نزد | شیعیان |
گنبدنما یا گمبدنما، محلی است که زائر برای اولین مرتبه گنبد محل زیارتش را مشاهده میکند و همچنین به انعامی که راننده یا شاگردش، آن را از زائران به محض رسیدن به چنین مکانی میگیرند نیز گنبدنما گفته میشود.
در لغت و اصطلاح
به گزارش دهخدا در فرهنگ لغاتش، گنبدنما یا گمبدنما، محلی است که زائر برای اولین مرتبه گنبد محل زیارتش را مشاهده میکند. همچنین به انعامی که راننده یا شاگردش از زائران به محض رسیدن به چنین مکانی میگرفتند نیز گنبدنما گفته میشود.[۱][۲] مصطفی طهرانی از سفرنامهنویسان عصر قاجار، در کنار عبارت «گنبدنما»، واژه «سلامتانه» نیز به کار برده است.[۳]
در فرهنگ
از قدیمالایام مرسوم بوده است که رانندگان یا قافله سالاران، از زائران برای رسیدن به محلی که گنبد محل زیارت نمایان میشد، انعامی را دریافت میکردند.[۴][۵][۶] هانری رنه آلمانی در سفرنامهاش از خراسان تا بختیاری، که در دوران قاجار نوشته شده است، گزارش میکند که در سفرش به مشهد، وقتی به نزدیکی مشهد رسیده است، بر بالای تپه، هنگامی که حرم امام رضا را مشاهده کرده است، زائران به نشانه احترام سلام میکردند و چند تکه سنگ را روی هم به صورت هرم قرار میدادند.[۷] سلام دادن در این ناحیه، به معنای سلامتی و حاصل شدن مقصود نیز بوده است.[۸][۹] هوتم شیندلر، سفرنامه نویس انگلیسی نیز در سفری که به سال ۱۲۹۳ ه.ق به مشهد داشته است، از وجود یک سنگ سیاه بزرگ در تپه موسوم به تپه سلام یاد میکند که بر روی آن زیارتنامه علی بن موسی الرضا حکاکی شده است و زائران در آنجا زیارت میخواندند.[۱۰] علاوه بر خواندن زیارتنامه منقش بر سنگ، زائران هفت مرتبه نیز به علی بن موسی الرضا سلام میکردند.[۱۱][۱۲] فاصله تپه سلام تا حرم امام رضا را سه فرسخ گزارش کردهاند.[۱۳] تپه سلام، جایی است که از آنجا گنبد حرم امام رضا برای اولین بار برای زائرانی که از سمت تهران به مشهد عزیمت دارند، دیده میشود.[۱۴] این تپه در راه قدیم تهران به مشهد واقع بود اما مکانهای دیگری با همین کارکرد نیز در جاهای دیگر گزارش شده است. منابع پیش از عصر قاجار از این تپه یادی نکردهاند.[۱۵] در عصر معاصر، با توجه به اینکه زیرساختهای حمل و نقل تغییر کردهاند، همچنان زائران پس از مشاهده گنبد حرم امام رضا، سلام فرستاده یا صلوات سر میدهند. در بلاد خراسان مرسوم است که با دیدن گنبد، یک دو بیتی با نام فراقی یا چار مصراعی میخوانند.[۱۶][۱۷] نمونهای از این اشعار عبارتند:[۱۸]
به مشهد میروم قصد زیارت | زنم چهچه در آن طاق و عمارت | |
زنم چهچه خلایق جمع گردد | همه گویند به هم شیر تو رحمت |
اهمیت مشاهده گنبد از راه دور برای زائران، حتی بر معماری و شهرسازی نیز تأثیر گذاشته است، برای نمونه، در زمان تکمیل پروژه ساخت راه شوسه تهران به قم در دوره قاجار، گنبدنما بودن جاده از مسیری دور مورد توجه مهندسان قرار گرفته بود.[۱۹] همچنین در ساخت رواق امام خمینی، مهدسان سعی داشتند تا دیوارههای رواق هم ارتفاع با دیوارههای اطراف در نظر گرفته شود تا مانع دیده شدن گنبد حرم امام رضا نشود.[۲۰]
در خاطرات
- در یادداشتهای عباس مسعودی — مدیر مسئول و مؤسس روزنامه اطلاعات — در سال ۱۳۱۱، وقتی کاروان اعزامی از تهران به منطقه کوهستانی نزدیک مشهد رسید، به ناگهان مینیبوس ایستاد و کاپیتان شروع به طلب گنبدنما کرد. به نقل از عباس مسعودی، در این ماجرا هیچ صحنهای عجیبتر از این نبود که کاپیتان از مکانیکی آلمانی در میان مسافران نیز اصرار به طلب گنبدنما داشت. تبعه آلمانی، از چنین درخواستی در میان بیابان شوکه شده بود و در نهایت با اصرار کاپیتان، انعامی پرداخت کرد.[۲۱]
- عبدالله مستوفی (۱۲۵۵ - تهران ۱۳۲۹) از دولتمردان دوره قاجار، در زندگینامه و سفرنامه شخصی خودش، با نام شرح زندگانی من، از سفر خود به مشهد در سال ۱۳۱۶ یاد میکند و در بخشی از این سفرنامه، از سنت انعام برای گنبدنما گزارش میکند. به گفته او، وقتی کاروان اعزامی از تهران، به تپههای نزدیک مشهد میرسند، چراغ حرم امام رضا نمایان میشود و مردم با دیدن چراغ، به سلام و صلوات مشغول میشوند و کاروانکشان از زائران، انعام گنبدنما طلب میکنند.[۲۲]
- عبدالحسین دستغیب به نقل از شاهچراغیان مشهور به حاج مؤمن، گزارش میکند که در سفری که به مشهد داشته است، در کوههای طرق، اتومبیل نگاه داشت و زائران پیاده شدند و رو به گنبد حرم امام رضا، سلام دادند و شاگرد راننده به مطالبه گنبدنما مشغول شد.[۲۳]
- علیمحمد سجادی، در خاطرهای که در مقدمهاش بر کتاب در برف پیری نوشته است، مینویسد که پس از رسیدن به تپه سلام در مشهد، زائران پیاده میشدند، مدتی تنها بودند، اما با صدای شوفر، باید سوار ماشین میشدند؛ ولی شرط ورود به ماشین، پرداخت انعام گنبدنما بود. او مینویسد: «و این، از جمله وجوهی بود که زائر از صمیم قلب تقدیم میکرد».[۲۴]
پانویس
ارجاعات
- ↑ دهخدا، لغتنامه دهخدا، ۲: ۲۴۴۹.
- ↑ بیگزاده و پروین، «جلوههای سیمای امام رضا»، فرهنگ و ادبیات عامه، ۱۳۳.
- ↑ طهرانی، سفرنامه گوهر مقصود، ۱۱۹.
- ↑ طالبیان، ارشادسرابی و سوهانیان، «آشنایی با دائرة المعارف آستان قدس رضوی»، آینه پژوهش، ۵۴.
- ↑ بیگزاده و پروین، «جلوههای سیمای امام رضا»، فرهنگ و ادبیات عامه، ۱۳۳.
- ↑ عناصری، «تأثیر تشیع بر ابنیه»، شیعهشناسی، ۱۲۳.
- ↑ آلمانی، سفرنامه از خراسان تا بختیاری، ۶۰۸.
- ↑ طالبیان، ارشادسرابی و سوهانیان، «آشنایی با دائرة المعارف آستان قدس رضوی»، آینه پژوهش، ۵۴.
- ↑ طالبیان، «تپه سلام»، دایرةالمعارف آستان قدس رضوی.
- ↑ «گنبدنما؛ اولین محل سلام زائر»، خبرگزاری سلامت.
- ↑ طالبیان، ارشادسرابی و سوهانیان، «آشنایی با دائرة المعارف آستان قدس رضوی»، آینه پژوهش، ۵۴.
- ↑ طالبیان، «تپه سلام»، دایرةالمعارف آستان قدس رضوی.
- ↑ طهرانی، سفرنامه گوهر مقصود، ۱۱۹.
- ↑ طالبیان، ارشادسرابی و سوهانیان، «آشنایی با دائرة المعارف آستان قدس رضوی»، آینه پژوهش، ۵۴.
- ↑ طالبیان، ارشادسرابی و سوهانیان، «آشنایی با دائرة المعارف آستان قدس رضوی»، آینه پژوهش، ۵۴.
- ↑ «گنبدنما؛ اولین محل سلام زائر»، خبرگزاری سلامت.
- ↑ بیگزاده و پروین، «جلوههای سیمای امام رضا»، فرهنگ و ادبیات عامه، ۱۳۳.
- ↑ بیگزاده و پروین، «جلوههای سیمای امام رضا»، فرهنگ و ادبیات عامه، ۱۳۳.
- ↑ «ورودی تاریخی شهر قم بازسازی میشود»، قمنیوز.
- ↑ امیرآبادی، «رواق امام خمینی»، دایرةالمعارف آستان قدس رضوی.
- ↑ مسعودی و سید قطبی، «روایتی از وضعیت زندگی اجتماعی مردم»، پیام بهارستان، ۲۹۸.
- ↑ مستوفی، شرح زندگی من، ۲: ۳۸.
- ↑ دستغیب، داستانهای شگفت، ۵۷.
- ↑ مهدوی دامغانی، در برف پیری، مقدمه.
منابع
منابع مکتوب
- آلمانی، هانری رنه (۱۳۳۵). سفرنامه از خراسان تا بختیاری. تهران: امیرکبیر.
- امیرآبادی، مجید (۱۳۹۳). «امام خمینی، رواق». در مهدوی، محمدجواد. دایرةالمعارف آستان قدس رضوی. مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی. شابک ۹۷۸۹۶۴۹۷۱۵۲۴۷.
- باغشاهی، فاطمه (۱۳۹۹). «کتابشناسی امام رضا (ع)». خبرگزاری سلامت. گنبدنما؛ اولین محل سلام زائر.
- بیگزاده، خلیل؛ پروین، نادر (۱۳۹۵). «جلوههای سیمای امام رضا (ع) در برخی آیینهای نمادین و ادب عامه». فرهنگ و ادبیات عامه. تهران (۹): ۱۲۵–۱۴۷ – به واسطهٔ نورمگز.
- دستغیب، عبدالحسین (۱۳۸۹). داستانهای شگفت. قم: دفتر انتشارات اسلامی. شابک ۹۷۸۹۶۴۴۷۰۱۷۳۳.
- دهخدا، علیاکبر (۱۳۹۰). لغتنامه دهخدا. تهران: موسسه انتشارات و چاپ.
- طالبیان، محمد؛ ارشادسرابی، اصغر؛ سوهانیان، محمد (۱۳۸۴). «آشنایی با دائرة المعارف آستان قدس رضوی بنیاد پژوهشهای اسلامی». آینه پژوهش. قم (۹۶): ۵۱–۵۵ – به واسطهٔ نورمگز.
- طالبیان، محمد (۱۳۹۳). «تپه سلام». در مهدوی، محمدجواد. دایرةالمعارف آستان قدس رضوی. مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی. شابک ۹۷۸۹۶۴۹۷۱۵۲۴۷.
- طهرانی، مصطفی (۱۳۸۵). سفرنامه گوهر مقصود. به کوشش میرخانی، زهرا. تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
- عناصری، جابر (۱۳۸۳). «تأثیر تشیع بر ابنیه، اماکن و زیارتگاههای مذهبی ایران». شیعهشناسی. قم (۷): ۱۲۱–۱۴۶ – به واسطهٔ نورمگز.
- مستوفی، عبدالله (۱۳۴۳). شرح زندگی من. تهران: زوار. شابک ۹۶۴-۴۰۱-۰۴۴-۰.
- مسعودی، عباس؛ سید قطبی، مهدی (۱۳۹۳). «روایتی از وضعیت زندگی اجتماعی مردم، وسائل نقلیه و راههای مسیر تهران - مشهد در سال ۱۳۱۱ خورشیدی». پیام بهارستان. تهران (۲۳): ۲۶۶–۲۹۹ – به واسطهٔ نورمگز.
- مهدوی دامغانی، احمد (۱۳۹۶). در برف پیری: مجموعهای از مقالات دکتر احمد مهدوی دامغانی. به کوشش سجادی، علیمحمد و واعظ، سعید. تهران: اطلاعات. شابک ۹۷۸۶۰۰۴۳۵۰۶۰۰.
منابع آنلاین
- قمنیوز (۱۳۹۹). «ورودی تاریخی شهر قم بازسازی میشود». qomnews.ir.
پیوندهای بیرونی
- پروین، نادر (۱۳۹۸). «اهمیت آیینهای نمایدن و ادبیات عامه در بازشناسی شخصیت امام رضا (ع)». چهارمین همایش نگاهی نو به زبان و ادب عامه – به واسطهٔ سیلولیکا.